พระยาราชบังสัน (แม้น): ขุนพลมุสลิมแห่งสายเลือดสุลต่าน ผู้ภักดีต่อแผ่นดินสยาม

หากเราย้อนเข็มนาฬิกากลับไปสู่ยุคต้นรัตนโกสินทร์ ยุคที่เสียงคลื่นลมในอ่าวไทยไม่ได้นำมาเพียงแค่สินค้าจากเรือสำเภา แต่ยังมาพร้อมกับภัยคุกคามจากโจรสลัดและการเมืองที่ร้อนระอุในหัวเมืองมลายู... ท่ามกลางควันปืนและการสู้รบทางเรือ มีนามหนึ่งที่เหล่านักรบทางน้ำต่างยำเกรงและกษัตริย์ทรงไว้วางพระราชหฤทัยยิ่งนั่นคือ "พระยาราชบังสัน (แม้น)"

บทความนี้จะพาผู้อ่านทุกท่านดำดิ่งลงไปในหน้าประวัติศาสตร์ที่อาจถูกลืมเลือน เพื่อทำความรู้จักกับชายผู้เป็น "เจ้ากรมอาสาจาม" ผู้กุมบังเหียนกองทัพเรือมุสลิมที่เก่งกาจที่สุดในยุคนั้น สำรวจบทบาทของท่านในการปราบสลัดร้ายที่คุกคามน่านน้ำไทย และร่วมค้นหาว่าทำไมสายเลือดของท่านจึงยังคงไหลเวียนอย่างสง่างามในตระกูลขุนนางไทยมาจนถึงปัจจุบัน...

รากเหง้าและสายเลือดนักรบ 

หากจะกล่าวถึงต้นธารความเก่งกาจของ พระยาราชบังสัน (แม้น) เราต้องย้อนไปที่สายเลือดนักรบที่เข้มข้น ท่านแม้นสืบเชื้อสายมาจาก เจ้าพระยาจักรี (หมุด) แม่ทัพเรือผู้คู่พระทัยสมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช โดยท่านแม้นเป็นบุตรของ พระยาราชบังสัน (หมัด/จุ้ย) ผู้สืบทอดตำแหน่งเจ้ากรมอาสาจามต่อมาในสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น

ท่านแม้นเติบโตมาภายใต้การหล่อหลอมเขี้ยวเล็บทางการทหารเรือจากครอบครัว ทำให้ท่านได้รับราชการสืบต่อมาในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช (รัชกาลที่ 1) และรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย (รัชกาลที่ 2) โดยท่านแม้นได้สืบทอดจิตวิญญาณนักรบและความจงรักภักดีไปยังบุตรชายของท่านคือ พระยาราชบังสัน (ฉิม) สายสัมพันธ์นี้จึงไม่ใช่เพียงแค่เรื่องของครอบครัว แต่คือการร้อยเรียง "ภาระหน้าที่ป้องกันแผ่นดิน" และ "การทำนุบำรุงศาสนา" เข้าด้วยกันอย่างเป็นปึกแผ่น

ต้นสาย                     สุลต่านสุไลมาน ชาห์ ผู้ปกครองเมืองสงขลา (อยุธยา)

รุ่นปู่                         เจ้าพระยาจักรี (หมุด) บรรพบุรุษสายนักรบ (ธนบุรี)

รุ่นพ่อ                       พระยาราชบังสัน (หมัด/จุ้ย) บุตรของท่านหมุด

รุ่นตัวท่าน พระยาราชบังสัน (แม้น) บุตรของท่านจุ้ย

รุ่นลูก                        พระยาราชบังสัน (ฉิม) บุตรของท่านแม้น

ขุนพลแห่งน่านน้ำ ผู้พิทักษ์ความมั่นคงสยาม

ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย (รัชกาลที่ 2) น่านน้ำสยามทางภาคใต้มักเกิดความวุ่นวายจากการรุกรานของโจรสลัดมลายูที่คอยปล้นสะดมเรือค้าขายและคุกคามหัวเมืองชายทะเล พระยาราชบังสัน (แม้น) ในฐานะเจ้ากรมอาสาจาม ซึ่งเป็นกองกำลังทหารเรือมุสลิมที่มีความเชี่ยวชาญการรบทางทะเลสูงที่สุด ได้รับพระราชไว้วางใจให้เป็นแม่ทัพเรือ ลงไปจัดการกับปัญหาเหล่านี้

วีรกรรมปราบสลัดและการดูแลหัวเมืองมลายู ท่านแม้นคุมกองเรืออาสาจามออกลาดตระเวนและเข้าปะทะกับโจรสลัดอย่างเด็ดขาด โดยเฉพาะในแถบหัวเมืองปักษ์ใต้และบริเวณใกล้เคียงกับไทรบุรี (Kedah) ท่านไม่เพียงแต่ใช้ศาสตราทางการทหารเข้าสู้รบ แต่ยังใช้ความเข้าใจในภูมิศาสตร์และวิถีชีวิตทางทะเลของชาวมลายูมาเป็นประโยชน์ในการวางแผนยุทธวิธี ทำให้สามารถปราบปรามกลุ่มโจรสลัดและสร้างความสงบเรียบร้อยให้กลับคืนมาสู่เส้นทางเดินเรือค้าขายได้สำเร็จ

บทบาทในราชสำนักและการต่างประเทศ นอกเหนือจากภารกิจทางทหาร ท่านแม้นยังมีบทบาทสำคัญในฐานะขุนนางผู้ใหญ่ที่ใกล้ชิดเบื้องพระยุคลบาท ในช่วงที่อิทธิพลของชาวตะวันตกเริ่มเข้ามาแผ่ขยายในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ท่านได้รับมอบหมายให้ร่วมดูแลความมั่นคงทางทะเล และมีส่วนร่วมในการต้อนรับคณะทูตต่างชาติที่เดินทางมายังกรุงรัตนโกสินทร์ โดยใช้ความสามารถในการสื่อสารและบุคลิกภาพที่น่าเลื่อมใสในการสร้างความเชื่อมั่นให้แก่ต่างชาติ

ชีวิตทั่วไป – ขุนพลผู้ยึดมั่นในศรัทธาและรากเหง้า

นอกเหนือจากภาพลักษณ์ของแม่ทัพเรือที่เกรียงไกรบนผืนน้ำ พระยาราชบังสัน (แม้น) ในชีวิตส่วนตัวคือขุนนางมุสลิมผู้เป็นที่เคารพรักของชุมชน ท่านไม่ได้ใช้ชีวิตอย่างฟุ่มเฟือยแต่ยึดมั่นในหลักศาสนาอิสลามอย่างเคร่งครัด ท่านแม้นอาศัยอยู่ในย่านชุมชนมุสลิมริมน้ำในกรุงเทพฯ ซึ่งเป็นศูนย์กลางของการรวบรวมกำลังพลอาสาจาม

ชีวิตทั่วไปของท่านคือการรักษาสมดุลระหว่าง "หน้าที่ราชการ" และ "ภาระกิจในฐานะผู้นำครอบครัวและชุมชน" ท่านให้ความสำคัญอย่างยิ่งกับการอบรมบุตรชาย คือ ท่านฉิม ให้มีความรู้ความสามารถทั้งในวิชาการทหารและการเดินเรือ เพื่อให้สืบทอดตำแหน่งและดูแลกองอาสาจามต่อไป ท่านเป็นแบบอย่างของขุนนางที่มีความซื่อสัตย์สุจริต ซึ่งเป็นคุณธรรมสำคัญที่ท่านได้รับถ่ายทอดมาจากบรรพบุรุษสายสุลต่านสุไลมานแห่งสงขลา

บั้นปลายชีวิต – เกียรติยศที่ฝากไว้ในพงศาวดาร 

ช่วงบั้นปลายชีวิตของ พระยาราชบังสัน (แม้น) เป็นช่วงเวลาของการพักผ่อนจากภารกิจทางทหารที่ตรากตรำมาตลอดชีวิต ท่านได้ส่งมอบหน้าที่สำคัญให้กับบุตรชาย คือ ท่านฉิม (พระยาราชบังสัน) ให้รับราชการสืบต่อ โดยท่านแม้นยังคงเป็นที่ปรึกษาคนสำคัญในเรื่องที่เกี่ยวข้องกับหัวเมืองปักษ์ใต้และเรื่องทหารเรือให้แก่ราชสำนัก

ท่านถึงแก่อนิจกรรมในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 4) โดยพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ พระราชทานเกียรติยศในการจัดงานศพอย่างสมเกียรติขุนนางผู้ใหญ่ที่ได้ทำคุณประโยชน์ให้แก่แผ่นดิน ร่างของท่านถูกฝังตามพิธีกรรมทางศาสนาอิสลาม ณ บริเวณสุสานมัสยิดต้นสน ซึ่งเป็นสถานที่ฝังศพของขุนนางมุสลิมชั้นผู้ใหญ่และบรรพบุรุษในสายตระกูลตั้งแต่อดีต

แม้เวลาจะผ่านไปนาน แต่ชื่อของท่านยังคงถูกบันทึกไว้ในพงศาวดารและเป็นที่เล่าขานถึงความกล้าหาญและความจงรักภักดีของตระกูลสุลต่านสุไลมานที่รับใช้แผ่นดินไทยมาอย่างยาวนาน

บรรณานุกรมและแหล่งอ้างอิง

1.        กัลยา เกื้อตระกูล. (2552). ต้นตระกูลไทย: รวมชื่อนามสกุลพระราชทาน. กรุงเทพฯ: ยิปซี กรุ๊ป. (อ้างอิงถึงสายตระกูลเชคอามัดและพระยาราชบังสัน)

2.      จักรพันธ์ กังวาฬ. (2546). ทหารเรือมุสลิมในประวัติศาสตร์ไทย. กรุงเทพฯ: สำนักพิมพ์มติชน. (รายละเอียดการรบและการรับราชการของพระยาราชบังสันแต่ละท่าน)

3.        พระราชพงศาวดารกรุงรัตนโกสินทร์ รัชกาลที่ 2. (บันทึกเหตุการณ์การปราบโจรสลัดและบทบาทกรมอาสาจาม).

4.        ทิพากรวงศมหาโกษาธิบดี, เจ้าพระยา. (2547). พระราชพงศาวดารกรุงรัตนโกสินทร์ รัชกาลที่ 3. กรุงเทพฯ: กรมศิลปากร. (บันทึกเหตุการณ์ปราบหัวเมืองฝ่ายใต้)

5.        ทิพากรวงศมหาโกษาธิบดี, เจ้าพระยา. (2547). พระราชพงศาวดารกรุงรัตนโกสินทร์ รัชกาลที่ 4. กรุงเทพฯ: กรมศิลปากร.

6.        ทำเนียบตระกูลจุฬาราชมนตรี (สายเชคอามัด). มูลนิธิเชคอามัด จุฬาราชมนตรี.

7.        พลเรือตรี แชน ปัจจุสานนท์. (2509). ประวัติการทหารเรือไทย. กรุงเทพฯ: โรงพิมพ์กรมทหารเรือ.

8.        รังสรรค์ ธนะพรพันธุ์. (2545). มุสลิมในแผ่นดินไทย. กรุงเทพฯ: มูลนิธิโครงการตำราสังคมศาสตร์และมนุษยศาสตร์.

9.        สถาบันประวัติศาสตร์ กองบัญชาการทหารสูงสุด. (2540). วีรบุรุษไทยในอดีต. กรุงเทพฯ: กองบัญชาการทหารสูงสุด.

10.      หอจดหมายเหตุแห่งชาติ. เอกสารเย็บเล่ม กรมราชเลขาธิการ รัชกาลที่ 3 - รัชกาลที่ 4. (หมวดกลาโหม และมหาดไทย)

11.      [ออนไลน์] มูลนิธิเชคอามัด จุฬาราชมนตรี. ประวัติสายตระกูลเจ้าพระยาจักรี (หมุด). เข้าถึงได้จาก: www.sheikhahmad-foundation.or.th

12.      [ออนไลน์] เว็บไซต์มัสยิดต้นสน. ประวัติและบุคคลสำคัญที่ฝังศพในสุสานมัสยิดต้นสน. เข้าถึงได้จาก: www.masjidtonson.com

13.      [ออนไลน์] ศิลปวัฒนธรรม. บทบาท "อาสาจาม" และพระยาราชบังสันในกองทัพเรือไทย. เข้าถึงได้จาก: www.silpa-mag.com

รวมรวมและเรียบเรียงโดย Roi-Wela